اقدامات آبخیزداری بهعنوان مداخلات مهم انسانی در مدیریت منابع طبیعی، نیازمند ارزیابی دقیق اثرات چندبعدی خود هستند. این پژوهش با هدف ارزیابی اثربخشی عملیات آبخیزداری (احداث بند خاکی) در حوزه آبخیز معدن فیروزه نیشابور، با تلفیق دو روش تحلیل سلسلهمراتبی (AHP) و ماتریس ارزیابی سریع اثرات (RIAM) انجام شد. ابتدا با بهرهگیری از نظر ۱۵ کارشناس خبره منابع طبیعی استان خراسان رضوی، وزن نسبی چهار معیار اصلی (فیزیکی، اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیکی) و ۲۲ زیرمعیار مرتبط از طریق مقایسات زوجی تعیین گردید. سپس امتیاز محیطزیستی هر زیرمعیار با روش RIAM محاسبه و با اعمال وزنهای AHP، امتیاز اصلاحشده نهایی به دست آمد. نتایج نشان داد معیار فیزیکی با وزن 49/0 بالاترین اولویت را نزد کارشناسان دارد و زیرمعیارهای کنترل سیلاب (وزن 14/0) و افزایش آبدهی قنات (وزن 099/0) مهمترین دستاوردهای مورد انتظار پروژه محسوب میشوند. ارزیابی میدانی نیز مؤید عملکرد موفق پروژه در این دو حوزه بود؛ زیرمعیار کنترل سیلاب با امتیاز 36/3 در دامنه E+ (اثر مثبت زیاد) و افزایش آبدهی قنات با امتیاز 584/1 در دامنه D+ (اثر مثبت مشخص) قرار گرفتند. با این حال، ۱۴ زیرمعیار عمدتاً در حوزههای اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیکی فاقد اثر قابلتوجه (دامنه N) بودند و امتیاز نهایی پروژه 28/0 در دامنه A+ (اثر مثبت ناچیز) برآورد شد. پروژه مذکور در دستیابی به هدف اصلی خود یعنی کنترل سیلاب موفق عمل کرده، اما تمرکز اثرات بر چند زیرمعیار محدود و بیاثری در ابعاد اقتصادی و اجتماعی، ضرورت طراحی اقدامات مکمل نظیر عملیات بیولوژیک و برنامههای توانمندسازی جوامع محلی را برای تبدیل موفقیت فیزیکی به توسعه پایدار روستایی آشکار میسازد. تلفیق AHP و RIAM بهعنوان رویکردی کارآمد در ارزیابی پروژههای منابع طبیعی، قابلیت تعمیم به سایر مناطق را داراست.
