fa مقایسه‎ی اثر روش‌های مختلف تهیه (DEM) بر خصوصیات مورفومتری شبکه‌های رودخانه‌ای (مطالعه موردی: حوضه‎ی آبخیز آبغه، استان خراسان رضوی) تخصصي Special پژوهشي Research کاربران GIS معمولا از نقشه های خطوط تراز برای ساخت مدل های رقومی ارتفاع های DEM)) استفاده می کنند اما دقت و صحت این داده ها در تجزیه و تحلیل هیدرولوژیکی به طور کامل آشکار نیست. هدف از این مقاله تعیین کیفیت و دقت تجزیه و تحلیل شبکه زهکشی مستخرج از DEM حاصل از نقشه توپوگرافی با مقیاس 1:50000 است. منطقه مورد مطالعه با 443مساحت کیلومتر مربع در شمال شرقی ایران واقع شده و ترکیبی از کوهستان، تپه ماهور، دشت سر، مخروط افکنه‎ها و دشت سیلابی است. با استفاده از بسته نرم افزار ArcGIS خطوط تراز به صورت دستی رقومی و شبکه آبراهه‎ها استخراج شد. برای ارزیابی دقت DEM، شبکه‎های آبراهه‎ی مستخرج از مدل رقومی ارتفاع حاصل از نقشه توپوگرافی (لایه (DEM را با شبکه‎ی آبراهه مشتق شده از تصویر ماهواره‎ای با وضوح بالا به عنوان یک شبکه‎های جریان واقعی (IRSpan) مقایسه کرده ایم. این تا حدی به دلیل مقیاس دقیق تر تصاویر ماهواره ای است که به عنوان یک نقشه مرجع مناسب می‎تواند مبنایی جهت مقایسه شبکه آبراهه مستخرج از DEM را تضمین کند . فرایند مقایسه در دو فرمت های رستر و بردار انجام شد. این مقایسه ویژگی های مورفومتریک شامل فراوانی رودخانه، طول آبراهه، تراکم آبراهه و نسبت زهکشی به عنوان الگوی فضایی ازخطوط زهکشی است، که به صورت تجزیه و تحلیل بصری و محاسبه میزان تفاوت بین دوشبکه مورد بررسی قرار گرفت. مطالعه بصری و نتایج عددی نشان داد که آستانه 50 سلول، نتایج نزدیکتری با آبراهه‎های مستخرج از تصویر ماهواره‎ای دارد. رتبه رودخانه و فراوانی سلولی در مقادیر آستانه بالاتر کاهش می یابد. مقایسه درصد فراوانی سلولی و وکتوری برای همه رتبه های آبراهه تناسب قابل قبولی ارائه داده است. اما برای رتبه های چهارو پنج وشش آبراهه ها تفاوت زیادی وجود دارد این تفاوت بیش از 80 درصد برای آبراهه های رتبه چهار وپنج و شش در منطقه مورد مطالعه اندازه گیری شد. این بدان معنی است که توزیع رودخانه های رتبه اول یک تفاوت بزرگ با الگوهای زهکشی طبیعی ایجاد می کند که باعث می شود که ما تجزیه و تحلیل های اضافی در واحدهای ژئومورفولوژی جدا انجام دهیم. نتایج نشان داد که درمناطق کوهستانی و تپه ماهورها برای آبراهه های رتبه یک و دو تطابق مناسبی وجود دارد. میزان تفاوت برای مناطق فوق برای آبراهه های رتبه یک و دوبین 20 تا 40 درصد بوده است. بیشترین تفاوت درنواحی مخروط افکنه و دشت است که در رتبه های مختلف بین 60 تا بیش از 80 درصد بوده است. نتایج برای طول رودخانه شرایط قابل قبولی را برای واحد دشت سر و کوهستان، به ویژه برای آبراهه های رتبه دوم نشان داد. در مناطق مخروط افکنه ها ودشت درجه تناسب کمتری را پیدا کردیم. محاسبه تراکم زهکشی برای کل حوضه نشان داد تناسب مناسبی بین آبراهه های مستخرج به روش مختلف وجود دارد. به نظر می رسد که تفاوت های آشکارموجود در واحدهای ژئومورفولوژیکی جداگانه باعث می شود که ما نتایج کاملا نادرست برای واحد های مخروط افکنه و دشت برای رودخانه های مستخرج از از DEM را ببینیم. بهترین میزان تناسب تراکم زهکشی برای دشت سر در جایی است که شیب سطح متوسط است. در منطقه کوهستانی، تراکم زهکشی برای لایه استخراج شده از تصویر ماهواره ای بیشتر از لایه استخراج شده از لایه توپوگرافی است در حالی که نتایج به دست آمده برای مخروط افکنه ها و مناطق دشت معکوس است. بنابراین است که نتایج فقط برای واحدهای کوهستان ودشت سر استفاده شود. نتیجه ی تراکم زهکشی برای بخش های مخروط افکنه و دشت رودخانه ها شرایط قابل قبول تری تشخیص داده است و برای دشت سر جایی که در آن شیب سطح متوسط است. GIS users usually use the contour line maps for construction of Digital Elevation Models (DEMs) but the accuracy of these data is not completely obvious in terrain and hydrologic analysis. The aim of this paper is determination of quality and accuracy of drainage network analysis resulted from a DEM which is derived from contour lines map with 1:50000 scale. Study area with 443 squares Km is located in the northeastern of Iran and combined of mountain, hills, pediment, alluvial fans and floodplain. ArcGIS package have been used for manual digitizing of contours and extraction of stream network respectively. We have compared the Extracted networks from TOPODEM (DEM layer) with the one derived from high resolution satellite Images (IRSpan) for assessment the DEM accuracy. For determination of TOPODEM accuracy we took the extracted networks from satellite images as a real stream channels. This is partly because more detailed scale of the satellite images guarantees a good reference map with which to compare the network obtained from the DEM. The comparison process has been done in both raster and vector formats. These comparisons are included morph metric characteristics as river frequency, stream length, stream density and drainage ratio as well as the spatial pattern of the drainage lines, which was evaluated by visual analysis and calculating the differences rate between two networks. Visual study and numerical results showed only a network map which is derived in 50 threshold value is near to the network extracted from satellite images. River order and cell frequencies is been decreasing in higher threshold values. The comparison of the cell and line frequencies presented good agreement for all stream orders but there are large differences for 4, 5 and sixth- order streams. The differences were measured more than 80 percents for 4, 5 and sixth-order Rivers in the study area. it means the distribution of first- order rivers have a big difference with natural drainage patterns caused we were done the extra analyzing in the separate geomorphologic units. the results showed better agreement in the mountainous and hilly parts only for first and second-order streams. The differences for above areas are ranged between 20 to 40 percentages at the first and two river orders. The highest differences were found in the alluvial fan and plain area which is ranged between 60 to more than 80 percents in different orders. The results for river lengths shows satisfied agreement degree for pediment and mountain units especially for second-order Rivers. We found the lower agreement degrees for alluvial fans and plain sectors. The Drainage density calculated for whole basin area shows good agreement between rivers, which extracted by different methods. Obviously, differences appear in separate Geomorphologic units as we can see completely incorrect results for alluvial fan and plain sectors for rivers delineated from DEM.The best agreement of drainage density is been recognized for the pediment where the surface slop is moderate. In the mountain area drainage density for the layer extracted from satellite image is higher than the layer extracted from TOPODEM while the results are inversely for alluvial fans and plain areas. Then it should be better to use the results only for mountain and pediment units. results for alluvial fan and plain sectors for rivers delineated from The best agreement of drainage density is been recognized for pediment where the surface slop is moderate هیدرولوژی, منطقه آبغه, GIS, مورفومتری, خواف, مدل رقومی ارتفاع Hydrology, Abgheh area, GIS, Morphometry, Khaf, Digital Elevation Model 59 66 http://jwmsei.ir/browse.php?a_code=A-10-234-2&slc_lang=fa&sid=1 مهوش ندا ف سنگانی Mahvash.naddaf@yahoo.com 10031947532846003983 10031947532846003983 Yes نویسنده مسئول و دانش آموخته کارشناسی ارشد دانشگاه فردوسی مشهد، ایران رضا حسین زاده 10031947532846003984 10031947532846003984 No دانشیار گروه جغرافیا، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران مرتضی اکبری 10031947532846003985 10031947532846003985 No عضو هیات علمی دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست، دانشگاه فردوسی مشهد، ایران